POZYCJA DZIERZGOŃSKA
Christburg-Stellung 1939 Wokół sprawy istnienia - bądź nie istnienia pozycji narosło wiele nieporozumień i nieścisłości. Badacze rozumiejący przez słowo "fortyfikacja" wyłącznie schrony i umocnienia stałe, zdecydowanie negują jej istnienie. Tymczasem źródłowe dokumenty niemieckie wymieniają ją jednym tchem razem z istniejącymi (mistyfikacja ?). Stopień jej rozbudowy faktycznie pozostał daleko w tyle za analogicznymi odpowiednikami pod Olsztynkiem Hohenstein-Stellung, Szczytnem Ortelsburger Waldstellung, czy choćby Piszem Johannisburg-Stellung. Pozycja Dzierzgońska stanowić miała zachodnie skrzydło systemu umocnień wschodniopruskich, osłaniających od 1938 roku koncentrację wojsk niemieckich do ataku na Polskę. Obszar zabezpieczony od zachodu doliną Wisły (z jedynymi mostami pod Tczewem) i licznymi jeziorami iławskimi pozostawał praktycznie niezagrożony. Prace rozpoczęto prawdopodobnie na wiosnę 1939 roku na linii Ostróda - jez. Drwęckie - jez. Jeziorak - Str. Dzierzgoń - Dzierzgoń - jez. Drużno. Osłonięty tak węzeł kolejowy Myślice, stanowić mógł dogodny punkt przerzutu wojsk z głębi Prus. Wykonano przygotowanie hydroinżynieryjne terenu, poprzez budowę jazów piętrzących, małych zalewów i zabagnień. Na przesmykach międzyjeziornych w okresie mobilizacji przygotowano punkty obrony, składające się z umocnień ziemnych. Ze względu na znaczne oddalenie od granicy i ofensywne zadania skrzydłowego XXI Korpusu gen. Falkenhorsta, zrezygnowano z dalszej rozbudowy Pozycji Dzierzgońskiej, przenosząc prace nad samą granicę wokół Gardei, Biskupca Pomorskiego i Iławy. Brak rozbudowanych umocnień stałych zemścił się w działaniach wojennych 1945 roku, gdy pasem Ostróda-Iława przeszły wojska radzieckie. Ostra zima i brak odwodów zniweczyły minimalne walory obronne tego obszaru.
POZYCJA IŁAWSKA
Deustch Eylau-Stellung 1939 Mobilizacyjne umocnienia polowe tuż nad polską granicą. Wzmocnione niewielką ilością małych żelbetonowych schronów bojowych na blasze falistej MG-Schertenstand, osłaniających przygraniczne stacje kolejowe i węzły drogowe. Pod Iławą tworzą one małe przedmoście [mapka], osłaniające ten ważny, przygraniczny węzeł kolejowo-drogowy. W trudno dostępnym leśnym terenie, pomiędzy jeziorami Karaś i Iławskim, wzniesiono latem 1939 roku cztery schrony bojowe dla ckm. Do obiektu schodziło się po schodach, w korytarzu urządzono także dodatkowy magazynek. Nadbudówka w postaci drewnianej szopy maskowała jego prawdziwe przeznaczenie i odporność. Podobne obiekty wznoszono na Pozycji Piskiej i Oleckiej. W 1944 roku zmodernizowano jeden ze schronów, zamurowując cegłami strzelnicę (stanowisko obserwatora?) i dobudowując ukrycie bierne dla załogi działa pancernego lub piechoty. W pobliżu schronów bojowych przy drogach wzniesiono duże, obetonowane 50-60 cm ścianką, stanowiska dla dział pancernych (tzw. "Sturmgeschütz"-ów). Miały one za zadanie zwalczać z zasadzki pojawiające się pojazdy pancerne wroga i wspierać piechotę ogniem artylerii. Całość umocnień połączono podwójną linią okopów.Stosunkowo dobrze przygotowaną pozycję obsadził 1224 Batalion Forteczny wsparty 507 Bryg.Panc. i częścią sił 18DGPanc., 299DP oraz Volksturmem. Siłom tym, przez dwa dni 21-22 I 1945 roku, udało się powstrzymywać rosyjski 29KPanc. nacierający na Elbląg. Dopiero po obejściu przez Rosjan umocnień miasta od zachodu i płn-wschodu, zagrożony odcięciem garnizon niemiecki wycofał się w kierunku Susza.
Do dnia dzisiejszego zachowały się trzy schrony bojowe i minimum dwa stanowiska dla StG. Obiekt na posesji prywatnej w miejscowojści Karaś ma zachowane do dziś oryginalne maskowanie- drewnianą szopkę. Umocnienia Iławy zostały omówione dokładniej przez Marcina Dudka (INFORT nr 2 [17] 2000).
POZYCJA GARDEJSKA
Garnsee-Stellung 1939 Przygotowane przez XXI Korpus 3 Armii, umocnienia mobilizacyjne tuż nad granicą polsko-niemiecką w rejonie Rusinowo-Gardeja-Biskupiec. Zabezpieczały one węzeł kolejowo-drogowy w Kwidzynie oraz rejon mobilizacji korpusu. Dla wzmocnienia obrony wzniesiono latem 1939 roku kilka typowych stanowisk MG-Schartenstand na blasze falistej (z przedsionkiem). Trzy z nich znajdują się na zachodnim skrzydle pozycji (Rusinowo, Okrągła Łąka, Krążkowo), a co najmniej jeden w rejonie Biskupca. Obiekty Pozycji Gardejskiej nadzorowali i obsadzali pogranicznicy (Grenzwacht). W 1945 roku umocnienia gardejskie nie odegrały większej roli ze względu na brak silniejszej obsady. Zdziesiątkowane niemieckie dywizje 2 Armii (XXVII Korpus) 26 I wycofały za Wisłę i tam zajęły obronę. Nieco dłużej walczyły jednostki okrążone w Kwidzynie (do 29 I). W tym rejonie długotrwały opór (do 6 III), m.in. w oparciu o fortyfikacje starej twierdzy, stawił jedynie izolowany garnizon Grudziądza.
Schrony na odcinku zachodnim zostały zlokalizowane i opisane dzięki kol. Cezaremu Piotrowskiemu (plus ekipa) - Wielkie dzięki!!! Umocnienia gardejskie zostały dokładniej omówione w jednym z wydań "FORTECY" - nr 1 (16) 2004 polecamy :)
POZYCJA OLECKA (POZYCJA LEGI)
Truburg-Stellung 1939 Podobnie do umocnień iławskich i gardejskich przygotowywano wschodnie skrzydło umocnień przygranicznych. Miała tu powstać pozycja mobilizacyjna, wzmocniona lekkimi schronami i przeszkodami terenowymi, chroniąca ważny węzeł kolejowo-drogowy w Olecku. Przedłużała ona Pozycję Piską w kierunku płn.-zach., przebiegając zasadniczo zachodnim brzegiem Legi oraz jezior, między którymi rzeka ta przepływała. Pojedyncze schrony bojowe MG-Schartenstand (na blasze falistej) wzniesiono w Nowej Wsi Ełckiej, Nowym Młynie i pod Oleckiem. W związku z planowanymi w 1939 r. dywersyjno - dezinformacyjnymi działaniami jednostek pogranicza na kierunku Bakałarzewa i Raczek polowe umocnienia rozbudowano także tuż nad granicą, w rejonie miejscowości Borawskie i Cimochy.
UMOCNIENIA m. BORAWSKIE (DEUTSCHECK) 1939 Przygotowane przez Grenzwacht polowe umocnienia nadgraniczne (okopy, zasieki), stanowiące punkt wypadowy dla pozorowanego "silnego" ataku w kierunku Augustowa (aby związać Suwalską BK). Po dwukrotnym odbiciu Bakałarzewa przez Polaków 2-3 IX (2,3 PułkUł.), nastąpiła bezskuteczna próba zdobycia tak ufortyfikowanej miejscowości Borawskie. Podobne polowe stanowiska powstały w czasie walk pod Kowalewem (atakowane przez Podlaską BK 4 IX), Prostkami (zdobyte 2/3 IX) i Cimochami (zdobyte 3/4 IX). Odnowione w 1944 roku, weszły w skład umocnień frontowych.
UMOCNIENIA NAD KANAŁEM MAZURSKIM Planowany w 1939 roku łącznik między Trójkątem Lidzbarskim a Giżyckim Rejonem Umocnionym. Wobec wybudowania umocnień nadgranicznych z projektu zrezygnowano. Tylko w kilku punktach wykonano umocnienia polowe i prawdopodobnie pojedyncze schrony w 1944 roku. Być może planowano zatapianie obszarów przykanałowych, przez otwarcie gigantycznych śluz jazowych.
POZYCJA WĘGORAPY Angerapp-Stellung 1905-44 Najsłabiej rozbudowana część umocnień z początku XX wieku. Przedłużenie na północ skrzydła Pozycji Jezior Mazurskich na zachodnim brzegu Węgorapy. Składała się głównie z umocnień polowych i nielicznych stanowisk artyleryjskich wybudowanych w czasie I Wojny. Odnowiona w 1944 roku, wzmocniona Kochbunkrami i ciągłymi rowami p.czołg. na wschodnim brzegu rzeki. Łączyła prowizorycznie Giżycki Rejon Umocniony z Pozycją Gąbińską.
STANOWISKA GUDERIANA 1941 Przed operacją "Barbarossa" zgromadzono pod osłoną pruskich fortyfikacji siły do uderzenia na ZSRR. Z tego okresu zachowały się liczne stanowiska ziemne w Puszczy Rominckiej, Augustowskiej i Piskiej (Karwik, Maldanin-Imionek) i na poligonie Orzysz (Gaudynek-Bemowo Piskie). Przygotowano je jako zaplecze magazynowo-socjalne dla stacjonujących tu oddziałów (m.in. podziemne kuchnie?). W okolicy Pisza ludność nazywa je błędnie "Stanowiskami Guderiana". Ma to zapewne związek z wydarzeniami z 1939 roku, gdy szosami Orzysz-Biała Piska i Orzysz-Pisz przemieszczały się formacje XIX i XXI Korpusu.
LINIA GRANICZNA "WIELKIEJ RZESZY" 1942-44 Sieć Stützpunkt'ów na granicy od Kanału Augustowskiego, starą polską granicą do Wiżajn i dalej dawną granicą litewską do Kłajpedy. Stanowiły zamknięte punkty obronne, otoczone wałem z drewnianymi schronami ckm. Przygotowana głównie przeciw partyzantom i radzieckim oddziałom zwiadowczym.
UMOCNIENIA POZ. OLSZTYNECKA - rz. WEL-DRWĘCA 1944 Planowany łącznik między wschodniopruskimi umocnieniami przygranicznymi a pasami OKH a, b (w okupowanej Polsce). Częściowo zrealizowany w rejonie Waplewo - Kalbornia - rz. Wel - Brodnica (umocnienia polowe, rów p.czołg., Kochbunkry, nieliczne schrony). Specjaliści z Organisation Todt przeprowadzili tu jesienią 1944 roku pomiary i odwierty kontrolne w rejonie zamierzonych budów nowych punktów oporu. [Informacja kol. Dariusza Gałązki]
POZYCJA rzeki ŚWIEŻEJ Frisching-Stellung Umocnienia na północnym brzegu rzeki Świeża (Prochładnaja) łącznie z Pozycją rz. Dejmy stanowiły najdalszą strefę obronną Twierdzy Królewiec. Składała się umocnień polowych i nielicznych schronów biernych. W latach trzydziestych wzmocniono je bojowymi schronami żelbetonowymi klasy B1. Dodatkowa, szkieletowa linia zapór została także rozbudowana (w ramach tej pozycji) nieco dalej na południe. Stanowią ją pojedyncze obiekty w rejonie Mamonowa (Heiligenbeil) i Iławy Pruskiej (Bagrationowsk). Inne schrony znajdują się także na obszarze Wzniesień Górowskich, m. Pareżki, Dęby, Toprzyny. Są to jednak prawdopodobnie obiekty związane z budowaną w Kamińsku jednostką i poligonem. Ten rejon jest szczególnie penetrowany przez różnej maści "poszukiwaczy" w związku z Bursztynową Komnatą. Wszystko bierze początek w latach 30, gdy Niemcy zainstalowali w Kamińsku jednostkę wojskową (dziś jeden z najcięższych ZK). Wrażenie robi zwłaszcza ogromny podziemny schron, prawdopodobnie z dalszymi kondygnacjami (zalanymi wodą). Wokół tego miejsca istniały sieci kolejek wąskotorowych i bocznica od głównej linii Cynty-Lidzbark Warmiński. Wyobraźnię rozbudzają informacje o nieśmiertelnych konwojach zakrytych ciężarówek i drewnianych skrzyniach, znikających we wnętrzu wzgórz. Przeprowadzono tu nawet z wielkim hukiem akcję exploracyjną, nie znajdując nic prócz złomu. Dobrze, że nie skojarzono ze skarbami niedawnej "inwazji rosyjskich Mi-24", bezkarnie buszujących nad tym obszarem. Trudno dziś jednoznacznie określić przeznaczenie jednostki i rozbudowę obiektów wokół Kamińska. To tu powstrzymano w II 1945 roku Rosjan, po przełamaniu pozycji głównej TL między Bartoszycami i Lidzbarkiem, gdy przewlekłe walki toczyły się m.in. o Górowo Iławeckie, Dęby i Dzikowo.
SAMBIJSKI REJON UMOCNIONY Nazywany także Festung Samland, rejon Półwyspu Sambijskiego chroniony dodatkowo Pozycją Świeżej i Pozycją Dejmy. Propagandowo rozdmuchany jako RU, opierał się głównie na starych fortyfikacjach polowych z I wojny. W zimie 1945 roku powstał dodatkowy pas umocnień polowych od Królewca do Cranz, na których do kwietnia udało się powstrzymać radziecką ofensywę.
UMOCNIENIA KŁAJPEDY 1939-45 23 III 1939 roku eskadra Krigsmarine zajmuje Kłajpedę wraz z całym obszarem Memelland. Port i miasto już dzień później zostaje ogłoszone twierdzą. Na północ od miasta powstają stałe baterie artyleryjskie i stanowiska opl. Przy drogach wylotowych na Kowno i Tylżę wybudowano punkty oporu, wzmocnione schronami biernymi. Kriegsmarine zbudowała także podziemne schrony na paliwo do okrętów. Dalsze umocnienia, przekształcające całe miasto w rejon umocniony, powstawały aż do VI 1941 oraz w 1944 roku. Jesienią tego roku, po odcięciu od Prus Wschodnich, na pozycjach pozostały tam dwie niemieckie dywizje piechoty 95 i 58. Pomimo kilkumiesięcznej blokady Rosjanie nie potrafili przełamać umocnień Kłajpedy (aż do ewakuacji Niemców przez Mierzeję Kurońską i drogą morską w I 1945 roku).
PRZEDMOŚCIE BAŁTYCKIE 1945 - OSTSEEBRÜCKENKOPF W terminologii niemieckiej nazwano tak zachodni obszar Prus Wschodnich, broniony w I-V 1945 roku. W jego skład wlicza się: Twierdzę Królewiec, Twierdzę Piława, Pozycję Dejmy, Trójkąt Lidzbarski Heilsberger Dreieck (Frombork-Orneta), Sambijski Rejon Umocnień, Kłajpedzki RU i inne umocnienia polowe w terenie i wokół miast.
POZYCJA GĄBIŃSKA 1944-45 [inna nazwa -
ILMENHORSTELLUNG?] Umocnienia na wschodnich przedpolach Gąbina (Gumbinen) rozbudowane tuż po odbiciu miasta w X 1944. Zwielokrotniona (do 5 linii) pozycja polowa, wzmocniona dużą ilością Kochbunkrów i schronów drewniano-ziemnych. Na południu łączyła się z Linią Węgorapy, na północy z umocnieniami nad Niemnem. Przełamana w I 1945 po tygodniowych ciężkich walkach, kosztujących Rosjan 50 000 zabitych i ogromne straty w sprzęcie pancernym. Szczególnie skuteczne okazały się studnie niszczycieli czołgów z Panzerfaustami. Nazwa POZYCJA GĄBIŃSKA stosowana była początkowo dla dwóch ogromnych punktów oporu z lat 1940/41, które omówiono przy Umocnieniach Granicznych - Ospreussenschutzstellung.
WAŁ KOCHA 1944 zobacz: Umocnienia Graniczne.
MAZURSKA POZYCJA GRANICZNA, Masurische Grenz - Stellung zobacz: Umocnienia Graniczne.
POZYCJA NAREW-PISA, Pozycja Galindii (Galindestellung) 1939-44 zobacz: Umocnienia Graniczne.
SZCZYCIEŃSKA POZYCJA NADGRANICZNA 1944 zobacz: Pozycja Szczycieńska.
PISKA POZYCJA NADGRANICZNA 1944 zobacz: Pozycja Piska.
