Free Web Hosting
Rys historyczny

Grodzisko Ostrów nad jeziorem OrzyszBudownictwo obronne od wieków towarzyszyło ludności zamieszkującej tereny historycznych Prus. Jednym z najwcześniejszych zabezpieczeń było budowanie obronnych osad palowych na płyciznach mazurskich jezior (m.in. na jez. Orzysz, Szóstak, Woszczele). Przybyłe w V w. p.n.e. na te tereny plemiona Prabałtów rozwijały nowe sposoby obrony. Osady - Lauksy lokowano w trudno dostępnych miejscach, budując domy w obronnym kręgu. Na ściętych wzgórzach i sztucznie usypanych kopcach lokowano warowne grodziska z palisadami i fosami (np. Jeziorko, Tolkmicko, Ostrów, Tyrkło, Grodzisko, Cisowy Jar), w których chroniła się okoliczna ludność na czas wojny. Innym sposobem ochrony większego terytorium były wielokilometrowe wały ziemne (m.in. okolice Barczewa, Młynar, Zimnej Wody), podobne do polskich wałów obronnych na Dolnym Śląsku. Po dokonaniu podboju Prus, Krzyżacy wznoszą sieć zamków i strażnic, lokowanych często na miejscach dawnych grodzisk. Najważniejsze z nich na terenie Warmii i Mazur to: Malbork, Olsztyn, Lidzbark, Nidzica i zespół katedralny we Fromborku. W XIV-XV w. stopniowo rozbudowywane i przystosowywane do nowych potrzeb (np. artyleria, broń palna) stały się potężnymi fortecami, które ocaliły Państwo Zakonne przed całkowitą zagładą. Później, w związku z rosnącą siłą artylerii, zagrożone mury zamkowe osłonięto wałami ziemnymi. W końcu odsunięto zagrożenie, budując szańce i fortyfikacje bastionowe wokół większych miast. Rosnąca siła Królestwa Pruskiego uwidoczniła się w XVIII wieku w kontrolowaniu i blokowaniu dróg wodnych wiodących z Rzeczpospolitej na Bałtyk. W czasie tzw. "Wojny o cła" po pierwszym rozbiorze, zbudowano twierdze: w Grudziądzu (1776-90) oraz tzw. "Fort Lyck"Zamek w Lidzbarku Warmińskim na Czarcim Ostrowiu jez. Śniardwy (1784-88). Doceniając obronną rolę pasa Wielkich Jezior, zamierzano w początkach XIX w. zbudować nowoczesną twierdzę na Diablej Górze pod Srokowem. Wojna Francusko - Pruska 1807 roku pokrzyżowała rychło te plany, ale już w 1816 roku gen. Grollmann zaproponował ufortyfikowanie przesmyku giżyckiego. Budowę nowej Twierdzy Boyen zatwierdzono w 1841 i ukończono do 1856 roku. Była to konstrukcja bastionowo-poligonalna, później jeszcze wielokrotnie modernizowana i rozbudowywana. Sześć fortów Twierdzy Piława zbudowanej w początkach XVIII wieku, strzegło początku drogi wodnej z Bałtyku do Królewca. Nowocześniejsze umocnienia otrzymało samo miasto i port. W latach 1874-90 powstała potężna, 12-fortowa twierdza pierścieniowa, z rozbudowanymi obiektami międzypola i przesłaniającymi umocnieniami polowymi nad rzeką Dejmą i Świeżą. W momencie wybuchu wojny był to najsilniejszy "obóz warowny" w Prusach Wschodnich między Wisłą i Niemnem. Na obszarze dawnych Prus Królewskich rozbudowano system "Linii Dolnej Wisły" z najpotępotężniejszą na wschodzie Niemiec Twierdzą Toruń oraz mniejszymi: Chełmno, Grudziądz i Malbork. W związku z rozbudową i strategicznym znaczeniem wschodniopruskich linii kolejowych, zabezpieczono w latach 1868-1911 ich mosty i wiadukty, poprzez zabudowę podwójnych i pojedynczych wież oraz blokhauzów strzeleckich. Pierwszym tego typu założeniem były dwa trapezowe szańce ziemne z reditami, wzniesione przy mostach kolejowych nad kan. Łuczańskim i Niegocińskim w Giżycku. W latach 1897-1905 zabezpieczono najważniejsze mosty kolei Berlin - Poznań - Toruń - Olsztyn - Wystruć. Najsilniejszą osłonę otrzymały mosty w Samborowie, Biesalu-Tomarynach, Jabłonowie. Zabezpieczały je podwójne wieże, wzniesione po obu stronach przyczółka mostowego, połączone przejściem-poterną. Dwu- (dla 2 plutonów) i czterokondygnacyjne (dla kompanii) wieże uzbrojone były w sześć ckm i broń ręczną piechoty. Wsparcie artyleryjskie zapewniały pancerne wieże przewoźne ("Fahrbare Panzerlafette") dla armat 53mm, które osadzono bez zabetonowania na wzmocnionych stropach obiektów (po jednej na wieżę). Nieco mniejszymi konstrukcjami były jednokondygnacyjne wieże-wartownie pod Iławą i Ostródą. Pozostałe mosty i ważniejsze wiadukty kolejowe (Barczewo, Czerwonka, Sątopy-Samulewo, Korsze, Drogosze, Gierdawy, a na innych liniach - Malbork, Kwidzyn, Darkiejmy, Tylża) zabezpieczały wartownie (blokhauzy) i stanowiska przymostowe (tzw. Postenstand). W ramach Pozycji Jezior Mazurskich do 1905 r. ubezpieczono także most kolejowy w Rucianem czterokondygnacyjną betonową wieżą MG-Turm. Ostatnim przedsięwzięciem było zabezpieczenie mostu kolejowego w Mikołajkach 1911 roku, dwoma betonowymi blokhauzami strzeleckimi na zachodnim - i posterunkami na wschodnim brzegu.
Strzelnice dla broni ręcznejTragicznym wydarzeniem była kradzież w majestacie prawa i "tajemnicze" wywiezienie w latach 1997-1999 czterech, cudem ocalałych z wojennej pożogi, "Fahrbare Panzerlafette" z Samborowa i Biesala. Jeszcze gorsze jest to, że na proceder zezwoliły lokalne władze (ktoś łyknął niezłą wziątkę?) - a niemieckim "badaczom-popularyzatorom" dopomogli polscy "popularyzatorzy-kolaboranci". Chcecie je teraz zobaczyć? Nic prostszego - wystarczy pojechać do Drezna lub Heitersheim! (Na szczęście jedna wieża tego typu jest jeszcze w Muzeum Wojska Polskiego w W-wie).
Dokładne omówienie zagadnień fortyfikacji XIX-wiecznych (w tym wszystkich twierdz) w Prusach Wschodnich znajdziecie na świetnej stronie Mariusza Wojciechowskiego.
    Dalszy rozwój fortyfikacji w Prusach omówiłem na poszczególnych podstronach strony głównej.

Kalendarium

Zarządzenia i instrukcje dotyczące fortyfikacji Prus Wschodnich i wschodnich Niemiec w latach 1920-60 /wybór ważniejszych wydarzeń/.

10 II 1920

Traktat Wersalski art. 180 - „istniejący system fortyfikacji na południu i wschodzie Rzeszy ma pozostawać w stanie z 1918 roku.” Zakaz budowy nowych obiektów fortyfikacyjnych. Międzynarodowa Komisja Kontroli w Królewcu.

01 XI 1921

"Musterwürfen für ständigen Befestigungsanlagen" - pierwsze powojenne projekty schronów biernych, dla jednej i dwóch drużyn piechoty. Obiekty żelbetowe ściany 1,5-1,0m stropy 0,8m. Wzmacniane sklepień stalowymi kształtownikami i blachą przeciwodpryskową.

1923

„Analiza operacyjna wzajemnego położenia Polski i Niemiec" - decyzja dowództwa Reichswehry, dotycząca rozpoczęcia budowy nowych umocnień oraz modernizacji kluczowych twierdz.

1925

Likwidacja królewieckiej ekspozytury Międzyalianckiej Komisji Kontroli, nadzorującej dotąd przestrzegania postanowień traktatowych na terenie Prus Wschodnich. Niemcy rozpoczynają modernizację pozycji w rejonie Szczytna, Giżycka i Królewca.

21 XII 1925

"Grundsätze für den Ausbau von Ruckhalt-und Armierungs zogen" - instrukcja saperska, nowe typy schronów bojowych, ze strzelnicami w ścianach żelbetowych, na ckm MG 08.

01 II 1927

"Konferencja Paryska"- nowe ustalenia w związku z wykryciem w 1926 r. nielegalnych budów fortyfikacyjnych /m.in. w Prusach/. Niemcy mogą zastępować stare niszczejące obiekty nowymi, a także bez ograniczeń umacniać obszar "Trójkąta Lidzbarskiego" / Mrągowo-Morąg-Iława Pruska /.

1928-30

Prace studyjne i pierwsze umocnienia na obszarze "Trójkąta Lidzbarskiego".

VIII 1930

"Stellungsausbau" - różne typy nowych schronów bojowych /strzelnice w żelbecie/ do ognia bocznego.

1931

Projekty schronów ze strzelnicą ckm-u w płycie pancernej 80 mm o kącie ostrzału 30 stopni, kazamaty pancerne - strop płyta 100 mm. Lawety stałe na ckm MG 08.

1932

"Weisungen für die Vorbereitung der Reichsverteidigung" - założenia operacyjne, przewidujące obronę na wschodzie Niemiec siłami Grenzwacht i Policji, w oparciu o fortyfikacje /Reichswehra miała bronić granic zachodnich/.

16 VIII 1933

"Bau ständiger Befestigungsanlagen" - Wprowadzenie nowych klas odporności A-D, standaryzacja płyt pancernych, drzwi, wysokości pomieszczeń, korytarzy. Wprowadzenie kopuł pancernych 2-6 strzel. z metalową lawetą przesuwną ckm. Przeciwszturmowe sieci kolczaste na stropach schronów bojowych /od 32r./. Ognie ckm boczne o sektorze ostrzału 65 (płyty) i 130-220-360 stopni (kopuły) pełna gazoszczelność obiektów w klasie od B1 wzwyż. Podstawowy podział niemieckich umocnień. Fortyfikacje stałe - Stellung, pozycja umocniona schronami bojowymi o uzupełniających się sektorach ognia ckm, posiadająca stały garnizon forteczny. Front ufortyfikowany - Festungfront, pozycja połączonych grup warownych i schronów o uzupełniających się sektorach ognia granatników, artylerii p.panc, miotaczy ognia, ckm, ze stałym garnizonem fortecznym. Linia zapór - Sperrlinie (Sperrausbau) pozycja umocniona w newralgicznych punktach (szosy, mosty) pojedynczymi schronami bojowymi. Fortyfikacje polowe (Feldausbau) - zwykłe lub wzmocnione (przez schrony bierne piechoty), zaplanowane także jako tzw. pozycje mobilizacyjne (na wypadek wojny).

 III 1934

Hitler akceptuje rozbudowę jednolitego systemu umocnień na granicy z Polską /zaprojektowanych w latach 28-30/. Maksymalne rozpraszanie obiektów - pył fortyfikacyjny, rozplanowanie ckm do ogni czołowych i skośnych. Zakładanie sieci kolczastych wokół obiektów, nowe środki ogniowe: MG-34 na nowej przesuwnej lawecie-stoliku /proj. granatników, miotaczy ognia, dział p.panc/. 

21 V 1935

Rzesza Niemiecka odrzuca wszelkie ograniczenia traktatowe dotyczące zbrojeń i fortyfikacji. Rezygnacja ze stosowania kopuł 2-strzelnicowych, nowe wzory kopuł 6 i 3-strz. ze specjalną lawetą okrężną na MG-34, umieszczony w tzw. "jarzmie kulistym", wzory kopuł obserwacyjnych artylerii. Początek prac na odcinku wschodnim GRU.

1936

Wielkie budowy w Prusach Wschodnich - Kanał Mazurski i Berlinka (autostrada). W rzeczywistości "przykrywka" dla budowy umocnień, masowego przywozu cementu i stali zbrojeniowej. Wykonanie projektów budowlanych większości standardowych schronów serii B1-X. Elektryfikacja pozycji umocnionych /oświetlenie, napęd wentylatorów/. Rezygnacja ze stosowania drogich kazamat pancernych. Początki prac na Pozycji Limes (przyszły Wał Zachodni).

1937

"Pionierbauprogramm" - instrukcja saperska z wzorami i technologią budowy, standaryzacja typów schronów, unifikacja wyposażenia. Ruszają prace na zachodnim froncie GRU.

3 VI 1937

Elaborat X Wydziału fortyfikacyjnego OKH o niedostatecznej rozbudowie umocnień wschodnich. Dalsze wzmocnienie obrony i zwiększenie jej głębokości miały zapewnić tzw. "ubezpieczenia"- lekkich przygranicznych pozycji szkieletowych i punktów oporu w myśl instrukcji mobilizacyjnej "Armierung". Miały być wykonane w 10-15% (obiektów), w okresie pokojowym.

IV-V 1938

Limes-Programm. Decyzja Hitlera o przeniesieniu wysiłku fortyfikacyjnego na zachód Niemiec (budowa Westwall). W Prusach Wschodnich ruszają prace na Pozycji Olsztyneckiej. Wzmacnianie obrony schronami bojowymi dla dział p.panc. na istniejących pozycjach (GRU,PO,TL).

12 V 1938

Okresowy zakaz budów w polskim pasie przygranicznym, w związku z aneksją Austrii i Sudetów Czeskich. Nowe wzory pionowych płyt pancernych dostosowanych do jarzma kulistego.

X-XI 1938

Inspekcje umocnień czeskich, decyzja zwiększenia standardowej grubości żelbetu do 2 metrów - nowe B /Bneu/ w schronach niemieckich. Nowe projekty schronów tzw. Regelbau "100", współprojektowane przez Hitlera. Wzory lekkich obiektów umocnień przygranicznych o obniżonej odporności, 40-20-10 cm żelbetu lub 150-100-50 cm betonu. Budowę ważnych umocnień przejmuje organizacja TODT-a. Powrót do koncepcji tradytorowych /bocznych/ ogni ckm-ów w niemieckiej fortyfikacji.

09 VI 1939

"Bezeichnung der Anlagen der Landesbefestigung" - zarządzenie OKH w sprawie nazewnictwa obiektów. Zniesienie demaskujących odporność nazw B-werk, D-stand itp., wprowadzenie określenia "Panzerwerk" dla obiektów odporności od B1 wzwyż z kopułami pancernymi /dla Prus numeracja Pz.W. 1-100/

X-XII 1939

Westwall-Bauprogramm. Nowa seria projektowa schronów Regelbau "500" - tak zwane konstrukcje wojenne-uproszczone, zastępująca dotychczasowe "100"-ki. Ograniczenie kubatury betonu, ilości pancerzy i dzwonów obserwacyjnych (zastępowane peryskopami). Rozbudowa mobilizacyjna fortyfikacji przygranicznych (Iława, Szczytno, Pisz). W X.1939r. decyzje o budowie nowych umocnień wschodnich /już przeciw ZSRR/.

1940

Początek prac fortyfikacyjnych nad granicą z ZSRR [Pozycje: Gąbin, Mazurska Graniczna, Narew-Pisa].

14 V 1941

Przerwanie prac fortyfikacyjnych na linii Kłajpeda-Warszawa-Karpaty. [Pozycje: Gąbin, Mazurska Graniczna, Narew-Pisa, Narew, Przedmoście Warszawa, Wisła-San, Galicja]. Kończenie prac nad nowymi kwaterami polowymi na wypadek wojny z ZSRR. Anlage Nord [Gierłoż-Gołdap?], Anlage Mitte [Konewka-Jeleń], Anlage Süd [Stępina-Strzyżów].

1942

Regulamin standardowych projektów wojsk lądowych - początek budowy Wału Atlantyckiego. Demontaż urządzeń technicznych, uzbrojenia i wyposażenia z umocnień wschodnich.

1943

Atlantikwall-Bauprogramm. Nowe wzory obiektów fortyfikacyjnych - seria "600", wprowadzenie wzorów stanowisk "Ringstand" do ognia okrężnego.

1944

Sporządzenie wykazu schronów przydatnych do ukrycia cennych dokumentów i przedmiotów /zabezpieczenie przed nalotami anglo-amerykańskimi/.

I 1944

Memoriał gen. H.Guderiana w sprawie odkonserwowania niemieckich umocnień wschodnich i przygotowania do obrony /bezskuteczny/.

08 III 1944

"Rozkaz Nr 11" Hitlera w sprawie Stref Umocnionych - "Feste Plätze", które miały pełnić rolę "dawnych twierdz". Szczególną uwagę zwrócono jednak nie na fortyfikacje, a na obsadę stref "szczególnie dobranymi i twardymi żołnierzami i dowódcami". Prace na "Ostwall" - linie obronne nad Dnieprem.

15 VII 1944

Gauleiter Prus Wschodnich E. Koch uzyskuje zgodę na przygotowanie umocnień wschodniopruskich do walki - "der Kochwall" Kłajpeda-Augustów-Biebrza-Narew. Projekt miast-twierdz, tzw. "Wellenbrecher" (rozbijaczy fali) wobec radzieckiego natarcia. Uproszczone wzory stanowisk Ringstand - Kochbunkry.

21 VII 1944
Guderian szefem sztabu OKH. Przywrócenie Wydziału Fortyfikacyjnego - zarządzenia w sprawie rozbudowy umocnień wschodnich. Tzw. OKH-Stellung: a1, a2, b1, b2, b3, c, d1, d2, e. Zabezpieczanie kopuł pancernych żelbetem, dobudowa stanowisk ognia okrężnego do obrony starych schronów bojowych, wzory ukryć i kazamat bojowych dla dział ppanc., gromadzenie uzbrojenia i wyposażenia dla obiektów. Rozbudowa polowa pozycji w Prusach Wschodnich (Kochbunkry, schrony drewniano-ziemne, transzeje i rowy łącznikowe, rowy p.czołg.).
23 X 1944
Sztab Inżynieryjny Armii Czerwonej rozsyła rozkaz dotyczący likwidacji napotkanych (lub zdobytych) umocnień niemieckich: schronów, ukryć, magazynów, jazów, zapór p.czołg, rowów i okopów.
II 1945
Rozkaz uzupełnia instrukcja nakazująca demontaż cennego wyposażenia oraz pozostawiania do badań najciekawszych obiektów dowodzenia i jednego typowego schronu niszczonego odcinka. Instrukcja określa szacunkowo zużycie trotylu do zniszczenia obiektu np. dla odporności C-25kg, B1 50-100kg, wielopomieszczeniowe -150 kg. Likwidacja wiekszości niemieckich umocnień w Prusach Wschodnich (Pomorzu i Śląsku).
1948
Dowództwo Wojsk Lądowych Wojska Polskiego nakazuje rozpoznanie i skatalogowanie ocalałych schronów (do wykorzystania mobilizacyjnego lub bojowego).
1949-1956
Akcja rozminowania umocnień. Inwentaryzacja i nadawanie nowych czterocyfrowych oznaczeń dla ocalałych obiektów m.in. 40xx Poz. Szczycieńska, 41xx GRU, 41xx Poz. Lidzbarska, 42-43xx Poz. Olsztynecka, 44xx graniczne punkty oporu.
1960
Inwentaryzacja obiektów przez Szefostwo Wojsk Inżynieryjnych dla potrzeb Obrony Cywilnej /schrony OPL, składowiska materiałów i odpadów toksycznych, promieniotwórczych itp./
Nieco "kaskaderska" i niepełna próba podsumowania niemieckiego wysiłku fortyfikacyjnego na poszczególnych pozycjach w Prusach Wschodnich (ale skoro nikt się nie kwapi...).

Źródła
Specjalne podziękowania dla p. Zbigniewa Inglota (Muzeum Uzbrojenia, TPF Poznań). Korespondencja i korekty: Ś.p. Krzysztof Biskup (Gdańsk), Arkadiusz Mitura (Olsztyn), Jerzy Sadowski (wydawnictwo INFORT), Wojciech Rużewicz (Giżycko), Maciej Śledziński (mdsATkki.pl Kraków), Jarosław Chorzępa (wydawnictwo FORTECA). Pomoc i informacje w poszukiwaniach terenowych: Cezary Piotrowski, Rafał Bujko, Tomasz Chwietkiewicz, Franciszek Pietraszko, Janusz Kosadko,Wojciech Sztachelek, Adam Tytło, Artur Ochał, Maciej Miszczuk, Mariusz Rolka, Paweł Wagner, Tomasz Rogucki, Bogdan Chojniak, Piotr Banach.

Opracowanie © C.Markiel 2003
kliknij w baner by powrócić do strony indeksu głównego

fortyfikacje fortyfikacje schrony bunkry umocnienia fortyfikacje bunkry